Maciej Ignacy Bayer
Pola aktywności: Inżynier dróg i mostów, uczestnik powstania listopadowego, bibliofil
Data urodzenia: 1804-02-05
Data śmierci: 1861-04-05
Biografia
Był synem Macieja i Salomei. Pochodził z bogatej rodziny krakowskiej. Jego ojciec również Maciej (1757-1811) przebywał przez pewien czas na dworze księcia wojewody Czartoryskiego, a następnie urzędnika skarbu Księstwa Warszawskiego w Siedlcach (matka Macieja prowadziła pensję). Maciej Ignacy był również wnukiem Macieja, radnego i prezydenta Krakowa, kupca i właściciela kamienicy zwanej „Bayerowska” stojącej przy ul. św. Jana.
Naukę rozpoczął w szkole akademickiej przygotowawczej w Krakowie, a następnie uczył się w szkole wojewódzkiej w Łukowie, gdzie zamieszkał wraz z rodzicami. Po jej ukończeniu 6 października 1824 r. zapisał się na Uniwersytet w Warszawie na Wydział Budownictwa i Miernictwa. Rok później podjął pracę jako elew Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji przy budowie Staropolskiego Okręgu Przemysłowego w dolinie rzeki Kamiennej. Praktykę zawodową zaczął u inżyniera Henryka von Hamera de Debel i przy nim wykonał szereg ciekawych robót inżynierskich. Następnie pod kierunkiem prof. Juliusza Colberga mierzył część Warszawy (1827), a wraz z prof. astronomii Franciszkiem Armińskim pracował przy wytyczaniu południka na Łysej Górze (1830). W 1829 r. ukończył studia i uzyskał tytuł magistra. Jednocześnie odbył kurs w Szkole Inżynierii Cywilnej, dający uprawnienia technika wyższego. W 1830 r. podjął pracę zawodową w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu w Dziale Map Wydziału Dóbr Rządowych.
Po wybuchu powstania listopadowego opowiedział się za obozem patriotycznym. Wstąpił do Gwardii Narodowej Warszawskiej w stopniu sierżanta. 28 lutego 1831 r. podpisał adres Gwardii skierowany do Sejmu popierający detronizację cara Mikołaja I opowiadając się za dalszą radykalizacją powstania. Kampanię 1830-1831 odbył Bayer w oddziałach inżynieryjnych. Mianowany w styczniu 1831 r. przez gen. Jana de Grandville Malletskiego na pomocnika inżyniera w stopniu sierżanta (czyli konduktora), szybko awansował i wkrótce otrzymał nominację na podporucznika. W październiku 1831 r. odznaczony został Złotym Krzyżem Wojskowym – Virtuti Militari – za postawienie w 8 godzin mostu na Wiśle pod Gołębiem, dla korpusu gen. Chrzanowskiego. W styczniu i lutym 1831 r. pracował przy fortyfikowaniu Warszawy, uczestniczył w bitwie pod Białołęką i pod Dębem Wielkim. Osiem razy stawiał mosty na Wiśle; ponadto budował most na Wieprzu. Walczył w oblężonej Warszawie podczas szturmu 6 i 7 września 1831 r.
Po upadku powstania Korpus Inżynierów, a z nim Bayer przekroczył 5 października 1831 r. granicę pruską i przebywał parę miesięcy w Elblągu. Do Warszawy wrócił w lutym 1832 r. i od maja rozpoczął pracę w Dyrekcji Komunikacji Lądowych i Wodnych jako etatowy pracownik (nadkonduktor) nadzorujący prace budowlane i pomiarowe w terenie przy budowie traktu krakowskiego, na odcinku z Kielc do Jędrzejowa. W końcu 1833 r. – jako inżynier objazdu Kielce – objął zarząd budowy traktu krakowskiego od Szydłowca przez Góry Chęcińskie oraz kierownictwo budowy traktu zamojskiego – z Piask Luterskich do Zamościa – i odtąd na kilkanaście lat związał się z ziemią lubelską. W tym czasie Bayer zamieszkał w Fajsławicach. W latach 1834-1853 był inżynierem objazdu Krasnystaw (oddział Piaski), pracował w Łukowie i był inżynierem powiatu krasnostawskiego. W 1853 r. powołany został na pomocnika inżyniera guberni radomskiej i na tym stanowisku pozostał aż do śmierci. Przyjazd do Radomia wiązał się z faktem, że budowniczy gubernialny Aleksander Zabierzowski wyjechał za granicę w celach naukowych. Głównym zadaniem Bayera w Radomiu było uporządkowanie cmentarza rzymskokatolickiego w mieście zgodnie z zaleceniem Radomskiego Rządu Gubernialnego wydanego w 1853 r. Wszedł w skład powołanego w tym celu Komitetu Urządzenia Cmentarza Katolickiego i zaprojektował jego układ przestrzenny zgodnie z wytycznymi wzorowanymi na warszawskich cmentarzach. Nekropolia zgodnie z projektem otoczony został murem (w miejsce rozkradanego płotu z żerdzi) oraz podzielony na części z przechodami (podobny projekt podziału na kwatery wykonał również na rzecz cmentarza ewangelickiego w Radomiu. Zaplanował również nową bramę z wieżyczką i sygnaturką oraz kaplicę przedpogrzebową wraz z pomieszczeniem dla grabarza. Prace nad pełną realizacją projektu prowadzone były jeszcze długo po jego śmierci.
Oprócz profesjonalizmu zawodowego Bayer był gorącym miłośnikiem historii regionalnej oraz nauki i literatury polskiej. Bardzo skrzętnie zbierał i notował wszelkie wiadomości dotyczące Radomia oraz miejsc, w których mieszkał i pracował. Znaczną część swoich dochodów przeznaczał na kupno książek. Dzięki tym staraniom zgromadził w Radomiu sporą bibliotekę zawierającą m.in. rękopis listu Kazimierza Pułaskiego, fragment VIII księgi Pana Tadeusza, stare druki, druki ulotne, a także mapy. Rzadkie książki i rękopisy przesyłał do zbiorów rodziny Bartoszewiczów oraz innych kolekcjonerów. Po śmierci Bayera zbiory wystawiono na licytację, a sporządzony po niej Katalog księgozbioru Macieja Bayera zawierał 831 dzieł. W 1880 r. córka Macieja Bayera ofiarowała pozostałą część księgozbioru (około 975 dzieł) Bibliotece Akademii Umiejętności w Krakowie. Bayer był zdolnym rysownikiem i długoletnim współpracownikiem „Kurjera Warszawskiego”. 3 lutego 1860 r. na posiedzeniu Towarzystwa Rolniczego Królestwa Polskiego w Warszawie, którego był członkiem z Okręgu Radomskiego, ofiarował do biblioteki Towarzystwa obszerne opracowanie „O papiernictwie”, którego był współautorem.
M. Bayer ożenił się 3 lipca 1834 r. z Emilią baronówną Sturm de Hirschweld mieszkanką Krakowa i osiadł wraz z nią w Fajsławicach, gdzie rok później przyszła na świat ich córka Marianna Józefa Julianna. W dziesięć dni po porodzie zmarła żona Emma, którą pochował przy kościele w Fajsławicach oraz wystawił jej okazały pomnik.
Zmarł dość niespodziewanie na udar mózgu. Pięć dni później, zgodnie z wcześniej wyrażoną wolą zmarłego oraz za zgodą Rządu Gubernialnego Radomskiego, ciało w asyście obywateli Radomia Konstantego Dursy oraz Stanisława Świdzińskiego przywieziono do Fajsławic i tu złożono u boku zmarłej przed ćwierćwieczem żony. W Radomiu pozostała jego jedyna córka Marianna Czerniecka z Bayerów, która stała się spadkobierczynią pozostałych zbiorów ojca.
Bibliografia
Źródła archiwalne:
Archiwum Państwowe w Lublinie, zespół 1816: Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Fajsławicach, seria 2.4: Księgi wtóropisowe urodzeń, małżeństw i zgonów (duplikaty), sygn. 80: Księga urodzeń, małżeństw i zgonów 1861, s. 105 (akt nr 19).
Archiwum Państwowe w Radomiu, zespół 1: Akta miasta Radomia, seria 1.1: Wydział Administracyjny, sygn. 492: Budowy cmentarzy 1853-1868 (tutaj: pismo Rządu Gubernialnego Radomskiego do Prezydenta Miasta Radomia z dn. 18/30 VIII 1853, które dotyczyło zaplanowania przestrzennego cmentarza w Radomiu).
Opracowania, prasa itp.:
Batorska T., Bayer Maciej, [w:] Słownik pracowników książki polskiej, red. I. Treichel, Warszawa-Łódź 1972, s. 47.
Będziński A., Papiernia w Solcu 1819-1836, „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego” 1976, T. XIII, z. 4, s. 16-17.
Budka W., Nieznana rozprawa o papiernictwie z połowy XIX wieku, „Przegląd Papierniczy” maj-czerwiec 1950, nr 5-6, s.121-122.
Gawarecki H., Maciej Bayer. Inżynier powiatu krasnostawskiego, „Nestor. Czasopismo Artystyczne” 2007, nr 2, s. 5.
Gerber R., Studenci Uniwersytetu Warszawskiego 1808-1831. Słownik Biograficzny, Wrocław 1977, s. 348.
Latawiec K., Piątkowski S., Dzieje Radomia, t. II: 1795-1915, Radom 2023, s. 155, 161, 175.
Luboński K., Cmentarz radomski, „Gazeta Radomska" 19 października 1891, nr 88, s. 2.
Penkalla A., Dzieje cmentarza, [w:] Cmentarz rzymskokatolicki w Radomiu przy dawnym trakcie Starokrakowskim obecnie ul. B. Limanowskiego, cz. 1, red. R. Brykowski, Radom 1997, s. 14.
Polski A., Kamiński E, Gminny Rejestr (ewidencja) grobów i cmentarzy wojennych gminy Fajsławice w województwie lubelskim (Materiały do wykazu grobów wojennych – według stanu na dzień 31.12.2020 roku), Fajsławice 2020 r., s. 55-56.
Szykuła A., Żygawski J., Szlak Lwów-Lublin. Geneza, zmiany przebiegu i funkcje do końca XIX wieku, [w:] Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie IV – Ziemianie w podróży. Materiały IV sesji naukowej zorganizowanej w Muzeum Zamoyskich w Kozłówce w dniach 8-10 października 2008 roku, t. 1, red H. Łaszkiewicz, Lublin 2010 r. s. 386.
Tomczyk D., Bayer Maciej Ignacy (1803-1861). [w:] Cmentarz rzymskokatolicki w Radomiu przy dawnym trakcie Starokrakowskim obecnie ul. B. Limanowskiego, cz. 1, red. R. Brykowski, Radom 1997, s. 76.
Tomczyk D., Maciej Ignacy Bayer (1803-1861), [w:] Znani i nieznani ziemi radomskiej, t. III, red. Cz. T. Zwolski, Radom 1990, s. 13.
Xięga pamiątkowa w 50-letnią rocznicę powstania roku 1830 zawierająca spis imienny dowódzców i sztabs-oficerów…, Lwów 1881, s. 163 (poz. 3525).
Autor: Janusz Wieczorek
