Henryk Fidler
Pola aktywności: Lekarz, społecznik, działacz polityczny
Data urodzenia: 1861-11-07
Data śmierci: 1916-02-22
Biografia
Urodził się jako syn Maurycego (żydowskiego felczera) i Anny z Łaszczewskich.
Doktor był absolwentem Uniwersytetu Warszawskiego (dyplom otrzymał 5 lutego 1885 r.), a potem lekarzem szpitala Starozakonnych w Radomiu (jako starszy ordynator) w latach 1880-1916. Od grudnia 1899 r. był asesorem kolegialnym. Kiedy 8 grudnia 1883 r. w kamienicy Deskurów przy ul. Rwańskiej otwarto pierwszą wystawę starożytności i rzeźb, dochód, z której przeznaczono na potrzeby Towarzystwa Ochotniczej Straży Ogniowej w Radomiu, dr Fidler był jedną z osób, która przekazała swoje eksponaty na tę wystawę. W 1888 r. z jego inicjatywy (oraz inżynierów – Ignacego Wolickiego i Augusta Załuskiego) założono przy Towarzystwie Muzycznym w Radomiu 30-osobową orkiestrę amatorską, której członkowie należeli głównie do miejscowej Resursy. Orkiestra dawała kilka koncertów w roku, a dochód przeznaczała na cele społeczne. W czerwcu 1891 r. Wydział Rady Lekarskiej Rządu Gubernialnego podzielił Radom na 11 cyrkułów sanitarnych, przydzielając do każdego z nich jednego lekarza. Do ich obowiązków należał generalny nadzór nad sprawami zdrowotnymi i higienicznymi. Dr Fidler został lekarzem cyrkułu XI. W 1891 r. m.in. w jego domu prowadzono bezpłatnie szczepienia przeciwko ospie. W 1892 r. wszedł w skład Komitetu Nadzorczego Czytelni Bezpłatnej Rzemieślników i Niezamożnych Mieszkańców m. Radomia. Kiedy w 1898 r. Miejska Ochotnicza Straż Ogniowa w Radomiu podjęła uchwałę, aby każdy kandydat na członka rzeczywistego Straży miał wykonane badanie lekarskie, dr Fidler (jako członek zarządu Towarzystwa Straży) wziął na siebie obowiązek tego badania i czynił to nieodpłatnie.
W 1900 r. mieszkał w kamienicy Mierzyńskiego przy ul. Lubelskiej (na 1. piętrze) naprzeciw cerkwi. 13 grudnia 1902 r. odbyło się pierwsze posiedzenie odrodzonego Towarzystwa Lekarskiego Radomskiego, podczas którego dr Fidler został wybrany członkiem Zarządu. Od 1903 r. był jednym z dwóch dyrektorów Kasy Pogrzebowej w Radomiu, a w 1907 r. – wymieniany jako prezes Rady Straży Ogniowej Ochotniczej w Radomiu. Dr Fidler był działaczem, założonej w grudniu 1904 r., partii liberalno-demokratycznej (tzw. pedecji).
Podczas epidemii cholery (1905-1906), wraz z dr. J. Pełczyńskim, przygotował rękopis obszernego, ponad 70-stronicowego, opracowania na temat cholery, jej charakterystyki, objawów, zmian anatomopatologicznych i rokowania – zostało ono poprzedzone wykonaniem kilkudziesięciu sekcji zwłok. Praca została przygotowana tylko w jednym egzemplarzu, w rękopisie, stąd nie jest szerzej znana. W 1906 r. redagował i wydawał „Kurier Radomski”, jako pismo Związku Postępowo-Demokratycznego (ZPD). 2 i 6 kwietnia 1906 r. wydano jednostronicowe „telegramy” zapowiadające ukazywanie się nowego pisma, a pierwszy numer wyszedł 7 kwietnia 1906 r. Redakcja pisma mieściła się przy ul. Lubelskiej 28. Roczna prenumerata wynosiła 5 rubli. Ostatni numer gazety (105.) ukazał się 25 grudnia 1906 r. Na łamach gazety publikował wykłady wygłaszane na Uniwersytecie Ludowym Ziemi Radomskiej, w którego działalność był zaangażowany, oraz upowszechniał hasło autonomii dla Królestwa, pisząc: Stojąc na gruncie kulturalnej odrębności narodu polskiego, uznajemy, że prawidłowy rozwój naszego kraju jest możliwy jedynie w warunkach posiadania najzupełniejszej prawno-politycznej autonomii Królestwa Polskiego z Sejmem Ustawodawczym w Warszawie, wybranym na zasadzie powszechnego, bezpośredniego, równego i tajnego głosowania. Krytykował program i działaczy Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego. Razem z grupą działaczy ZPD wystawił listę w wyborach do I Dumy Państwowej, jednak nie zdobyli oni żadnego mandatu. W 1906 r. założył w Radomiu, wraz z dr. Antonim Szczepaniakiem i prawnikiem Władysławem Rogulskim Uniwersytet Ludowy Ziemi Radomskiej; jednocześnie dr Fidler pełnił funkcję przewodniczącego Komitetu Naukowego tej uczelni. Tylko między 1 października 1906 r. a 1 października 1907 r. zorganizowano 60 odczytów z 6 dziedzin, których wysłuchało łącznie 10 672 osób (średnio na jeden wykład przychodziło od 150 do 350 osób). Wykładowcami byli zarówno działacze miejscowi, jak i też przyjezdni z Krakowa, Warszawy czy Częstochowy. Dr Fidler był jednym z najbardziej szanowanych lekarzy radomskich tamtego czasu. Od 1904 r. był członkiem korespondentem Lubelskiego Towarzystwa Lekarskiego (LTL), a od 1914 r. członkiem honorowym LTL. Od 1904 do 1907 r. był lekarzem szkoły Handlowej w Radomiu. W latach 1906-1916 przewodniczył Towarzystwu Lekarskiemu Radomskiemu. W 1906 r. redagowany przez dr. Henryka Fidlera „Kurier Radomski” opublikował listę kandydatów do Rady Miasta, wymieniając na niej pięć osób: dr. Henryka Fidlera, lek. wet. Wacława Kisielewskiego, dr. Antoniego Szczepaniaka, przemysłowca Piotra Bekermana i dr. Chaima Raszkesa. Mec. St. Zdzitowiecki, wspominając Radom sprzed 1914 r., pisał tak: Inteligencja żydowska w Radomiu była dość liczna: adwokaci, lekarze ze znanym i cenionym dr Fidlerem, sporo kupców…
Księgi Ludności Stałej m. Radomia podają, że żoną była Maria Janina z Zalewskich, ur. 21 listopada 1877 r. w Syredowicach (?), pow. Bodzentyn (?) z ojca Franciszka Józefa Karola i matki Antoniny z Turskich. Jako jej zawód wpisano – urzędniczka. Zmarła 31 stycznia 1949 r. i pochowana została razem z mężem – wg danych z ksiąg cmentarza: Marianna z Zalewskich. Doktor miał dwoje dzieci: syna Antoniego Władysława, ur. 30 listopada / 13 grudnia 1901 r., lekarza (zamieszkałego w 1927 r. w Warszawie przy ul. Chmielnej 26, a w 1930 r. – przy Al. Ujazdowskich 32) oraz córkę Annę Helenę, ur. 3/16 maja 1904 r.
Zmarł 22 lutego 1916 r. w Radomiu. Jak pisał dr E. Kossoy: Fidler, chociaż formalnie katolik, był w dalszym ciągu uważany jako członek społeczności żydowskiej. (...) Kiedy zmarł, zaraziwszy się tyfusem plamistym, pierwszy i jedyny raz nie tylko bardzo liczni pobożni Żydzi, ale i rabini radomscy szli w orszaku pogrzebowym aż do bramy cmentarza katolickiego. Pochowany został na cmentarzu rzymskokatolickim w Radomiu, w kwaterze 3A/11/21/ nr grobu 26773.
Publikacje Henryka Fidlera:
1. Ś. p. Stefan Jasieńczyk Karczewski, „Gazeta Radomska” 31 maja 1888, nr 44, s. 1-2.
2. List otwarty do Redakcyi Gazety Lekarskiej, „Gazeta Lekarska” 6 czerwca 1891, nr 23, s. 458-459 [w związku z artykułem dr. Czajkowskiego pt. O niektórych powikłaniach ostrego...].
3. Przypadek hermafrodytyzmu, „Gazeta Lekarska” 22 lipca 1893, nr 29, s. 747.
4. Czy Hyperaemia cerebri apoplectiformis?, „Gazeta Lekarska” 18 sierpnia 1894, nr 33, s. 879-881.
5. Trzydzieści ośm przypadków błonicy, leczonych surowicą, „Gazeta Lekarska” 26 października 1895, nr 43, s. 1112-1120; 2 listopada 1895, nr 44, s. 1138-1145; 9 listopada 1895, nr 45, s. 1170-1177; 16 listopada 1895, nr 46, s. 1217-1222; 23 listopada 1895, nr 47, s. 1247-1252; 30 listopada 1895, nr 48, s. 1278-1281; 7 grudnia 1895, nr 49, s. 1300-1304; 14 grudnia 1895, nr 50, s. 1326-1333 [to samo jako odbitka: Warszawa 1895, s. 49]).
6. Projekt nowej dyjety szpitalnej, „Zdrowie. Miesięcznik Poświęcony Hygienie Publicznej i Prywatnej” wrzesień 1898, nr 156, s. 478-485; październik 1898, nr 157, s. 512-521.
7. Szpitalnictwo w gubernji Radomskiej, „Czasopismo Lekarskie” styczeń 1900, nr 1, s. 21-26; luty 1900, nr 2, s. 65-72; marzec 1900, nr 3, s. 107-114; maj 1900, nr 5, s. 187-191; czerwiec 1900, nr 6, s. 216-218; sierpień 1900, nr 8, s. 288-292; wrzesień 1900, nr 9, s. 338-343; październik 1900, nr 10, s. 379-383.
8. Gruźlica, przyczyny jej powstawania i sposoby szerzenia się w świetle najnowszych badań naukowych oraz statystyka gruźlicy dotycząca przeważnie guberni Radomskiej, „Kronika Lekarska. Pismo Poświęcone Przeglądowi Postępów Umiejętności Lekarskich” 2/15 sierpnia 1903, z. 16, s. 627-630.
9. Pomoc lekarska gminna w gub. Królestwa Polskiego, „Zdrowie. Organ Warszaw. Towarzystwa Hygienicznego Poświęcony Hygienie Publicznej i Prywatnej” czerwiec-lipiec 1903, z. 6-7, s. 580-596.
10. O zaraźliwości trzeciorzędnych objawów przymiotu i o jego dziedziczeniu, „Czasopismo Lekarskie” marzec 1904, nr 3, s. 105-108.
11. O stosowaniu TBK w gruźlicy płuc, „Przegląd Lekarski” 11 grudnia 1909, nr 50, s. 697-701.
12. Towarzystwo lekarskie radomskie. 68 Zebranie Ogólne 18 marca 1911, „Przegląd Lekarski” 6 maja 1911, nr 18, s. 272.
13. Stan szpitalnictwa oraz ruch chorych w szpitalach Ziemi Radomskiej w latach 1908-1911 (włącznie), „Zdrowie. Organ Warszaw. Towarzystwa Hygienicznego poświęcony Hygienie Publicznej i Prywatnej” sierpień 1913, z. 8, s. 588-596; wrzesień 1913, z. 9, s. 656-687; październik 1913, z. 10, s. 718-748; listopad 1913, z. 11, s. 790-807; grudzień 1913, z. 12, s. 850-877; styczeń 1914, z. 1, s. 32-43; luty 1914, z. 2, s. 105-120; marzec 1914, z. 3, s. 168-181.
14. Dr Włodzimierz Przyłęcki, [w:] Kalendarz Radomski na rok przestępny 1916, Radom 1915, s. 27-29.
Bibliografia
Źródła archiwalne:
Archiwum Państwowe w Radomiu (APR), zespół 1: Akta miasta Radomia, seria 2.3: Diełoproizwodstwo Narodonasielenija, sygn. 9821: Kniga postojannago narodonaselenija goroda Radoma s nr 96 po nr 108, 1901-1928.
APR, zespół 156: Akta Stanu Cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej św. Jana w Radomiu, seria: Księgi metrykalne, sygn. 121: [Duplikat akt zmarłych parafii św. Jana w Radomiu za 1916 r.], s. 51 [nr 247].
APR, zespół 1198: Zbiór Adama Grodzińskiego, sygn. 4: [Materiały dotyczące genealogii rodziny Kelles-Krauzów] 1974, k. 67.
Miejska Biblioteka Publiczna w Radomiu, Objawy, anatomia patologiczna, rokowanie i leczenie cholery, opracowane przez Drów J. Pełczyńskiego i H. Fidlera w Radomiu, czerwiec 1905 r., s. 70 [rkps].
Agnieszka Bebłowska-Bednarkiewicz (prawnuczka doktora Fidlera): mail do Muzeum Wsi Radomskiej (tekst korespondencji udostępniony autorowi).
Opracowania, prasa itp.:
Banaszek M., Radomski Judym dr Henryk Fidler (1862-1916), „Tygodnik Radomski” 25-31 lipca 1984, nr 30, s. 8-9.
Banaszek M., Uniwersytet Ludowy Ziemi Radomskiej (1905-1908) i jego wkład w upowszechnienie oświaty i kultury wśród robotników i chłopów, „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego” 1985, T. XXII, z. 1-2, s. 11-26.
Bołdyrew A., Fidler Henryk (1861-1916), [w:] Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości. Słownik biograficzny, t. 1: A-K, red. A. Bołdyrew, A. Wałęga, Łódź 2023, s. 238-239.
Bratos Z., Frejtag-Mika E., Macierzyński W. Ł., Radom na starej pocztówce i prasa Radomia w latach 1811-1918, Radom 1996, s. 136, 137.
„Brzask. Radomski Tygodnik Obrazkowy” 24 lutego 1916, nr 8, s. 55 (tutaj: nekrolog H. Fidlera).
„Gazeta Radomska” 1/13 czerwca 1891, nr 48, s. 2.
„Gazeta Radomska” 8/20 czerwca 1891, nr 50, s. 3.
„Gazeta Radomska” 25 grudnia 1899 / 6 stycznia 1900, nr 2, s. 2.
Kelles-Kraus Stanisław, Ś. p. D-r Henryk Fidler, „Gazeta Radomska” 24 lutego 1916 r., nr 39, s. 2.
Kisiel H., Publiczne zakłady opieki zdrowotnej i społecznej w Radomiu w latach 1815-1914, „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego” 1980, T. XVII, z. 2, s. 35.
Kowalczyk S., Lubelskie Towarzystwo Lekarskie 1874-1951, Warszawa-Łódź 1987, s. 132.
Krasińska I., Życie kulturalne w miastach i miasteczkach guberni radomskiej w latach 1864-1914, Radom 2015, s. 71, 130, 166, 168, 207, 208, 233, 234, 238, 279, 292, 312, 319.
Kronika, „Brzask. Radomski Tygodnik Obrazkowy” 16 marca 1916, nr 11, s. 95.
„Kurjer Radomski” 21 kwietnia 1906, nr 6, s. 1, 2 (+ Dodatek do tego nr).
Luboński J., Monografja historyczna miasta Radomia, Radom 1907, s. 65, 320, 325.
Mosańska I., Suita na orkiestry radomskie. Z dziejów radomskich orkiestr do 2017 roku, Radom 2017, s. 11, 12.
NN, Ś. p. Henryk Fidler, „Gazeta Radomska” 28 lutego 1916, nr 38, s. 2.
Reymond J., Wiraszka R. (red.), Kasprzak R., Zamaria P., O szpitalnictwie radomskim, Radom 2018, s. 101.
Rokoszny J., Diariusz Wielkiej Wojny 1914-1915, cz. 1, opr. W. Caban, M. Przeniosło, Kielce 1998, s. 182.
Rokoszny J., Diariusz Wielkiej Wojny 1915-1916, cz. 2, opr. W. Caban, M. Przeniosło, Kielce 1998, s. 144, 149.
Szczepaniak A., Ś. p. Dr. Henryk Fidler, [w:] Kalendarz Radomski na rok zwyczajny1917, Radom 1916, s. 57-59.
Sekulski J., Encyklopedia Radomia. Nowe wydanie, Radom 2012, s. 77-78 (hasło: Fidler Henryk).
Sipowicz H., Ś. p. Dr. Henryk Fidler, „Brzask. Radomski Tygodnik Obrazkowy” 2 marca 1916, nr 9, s. 67-68.
Srebrny Z., Dr Henryk Fidler, „Medycyna i Kronika Lekarska” 1916, nr 11, s. 138-140.
Szarejko P., Słownik lekarzy polskich XIX wieku, t. I, Warszawa 1991, s. 176-177.
Tochterman A., O szpitalach i lekarzach radomskich, „Radomski Rocznik Lekarski” 2000, T. 5, s. 117-189.
Wiraszka R., Przyczynek do bibliografii prac lekarzy ziemi radomskiej lat 1848-1914, „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego” 2000, T. XXXV, z. 3-4, s. 106-111.
Wiraszka R., Res suprema aegroti. Rzecz o dziejach radomskiej medycyny, Radom 2012, s. 139-143.
Wiraszka R., Słownik biograficzny lekarzy radomskich 1610-1945, Radom 2022, s. 64-69.
Z żałobnej karty, „Przegląd Lekarski” 1 maja 1916, nr 5, s. 120.
Zieliński S. (red.), Podróże, wycieczki, wyprawy. Radom i okolice 1880-1914, Radom 2019, s. 96.
Autor: Robert Wiraszka
