Jan Pazdon
Pola aktywności: Rzemieślnik, przemysłowiec, społecznik
Data urodzenia: 1871-06-24
Data śmierci: 1948-09-08
Biografia
Nestor rodu Józef Pazdon (zm. 1887 r.) przybył do Radomia z Krakowa lub jego okolicy w połowie XIX w. Tutaj poślubił Zuzannę z Lipińskich (1°voto Bukowiecką, zm. 1884 r.) i założył zakład blacharsko-kotlarski w 1852 r. przy ul. Lubelskiej 17. Synem małżeństwa Pazdonów był Jan, który po ukończeniu kilku klas w Gimnazjum Rządowym Miejskim w Radomiu podjął pracę w zakładzie swojego ojca. Zakład zajmował się wyrobem narzędzi, naprawą maszyn, remontem dachów oraz naprawą drzwi i okien. W celu nabycia nowych umiejętności i praktyki zawodowej młody Jan wyjechał do zakładu p. Tarnowskiego w Warszawie. W 1890 r. po uzyskaniu pełnoletności i otrzymaniu książeczki czeladniczej nadal kształcił się w obranym kierunku, ale tym razem w firmie Hofman, która jako jedyna w Warszawie specjalizowała się w robotach dekoracyjno-ornamentalnych. Następnie przeniósł się do firmy Gitler w Wiedniu. Pracował również w Niżnym Nowogrodzie jako przedstawiciel moskiewskiej firmy „Penkosławscy” przy organizowaniu w 1896 r. Wszechrosyjskiej Wystawy Przemysłowej i Artystycznej. Po zakończeniu prac przy tej wystawie przeniósł się do Moskwy, gdzie zatrudnił się w pracowni „Kozłow i Gładkow” specjalizującej się w wykonywaniu wyrobów ornamentacyjnych, figur i ozdób metalowych. Potem z ramienia tej pracowni oddelegowany został do Petersburga, gdzie pracował przy budowie pałacu dla jednego z rosyjskich arystokratów.
Do Radomia powrócił już po śmierci rodziców i jako ich spadkobierca przejął rodzinną podupadłą pracownię blacharsko-kotlarską. Wkrótce zamienił ją w dobrze prosperujące przedsiębiorstwo z własnym sklepem oferującym wyroby gospodarstwa domowego, któremu nadał nazwę „Dom Handlowy – Jan Pazdon 1852”. W ten sposób nawiązał do tradycji rodzinnej, tj. do założonego przez ojca Józefa rodzinnego zakładu rzemieślniczego. Zarówno sklep, jak i pracownia mieściły się przy dawnej ulicy Lubelskiej (obecnie ul. Stefana Żeromskiego 17). W 1899 r. wyroby blacharsko-kotlarskie i usługi pracowni Jana Pazdona zostały nagrodzone złotym i srebrnym medalem na wystawie Przemysłowo-Rolniczej w Radomiu. Jako specjalista wysokiej klasy był również zapraszany w charakterze rzeczoznawcy na podobne wystawy w Lublinie. Opracował wzór nowej, tłoczonej z blachy cynkowej, dachówki, którą mógł stosować każdy użytkownik w swoich pracach dekarskich.
Na początku XX w. firma Jana Pazdona wykonywała roboty blacharskie na terenie miasta, m.in. w 1905 r. wykonała dwie korony z miedzi osadzone na wieżach budowanego właśnie kościoła pw. Opieki Najświętszej Marii Panny w Radomiu za kwotę 525 rubli oraz przy kościele św. Jana Chrzciciela. W 1912 r. zakład zatrudniał 12 robotników i produkował wyroby z blachy cynkowej, mosiądzu, miedzi, a sklep prowadził sprzedaż lamp oraz galanterii fajansowej i porcelanowej do użytku domowego, naczyń kuchennych aluminiowych, emaliowanych i cynkowych. Przedsiębiorstwo Pazdona prowadziło również prace zapoczątkowane przez jego ojca Józefa, kontynuując zamówienie na ogrodzenie dzisiejszego Parku Kościuszki oraz produkcję lamp kolejowych.
Oprócz pracy zawodowej był aktywnym społecznikiem. W 1899 r. śladem ojca, który był jednym z założycieli Ochotniczej Straży Ogniowej w Radomiu, wstąpił w szeregi strażaków-ochotników i aktywnie uczestniczył w obronie przeciwpożarowej miasta. W związku z kryzysem tradycyjnych cechów rzemieślniczych Pazdon zdołał przekonać swoich kolegów z branży blacharsko-kotlarskiej, aby odłączyć się od cechu zbiorczego i utworzyć własną organizację cechową. Nowy cech został utworzony w 1905 r., a Pazdon został wybrany na urząd starszego cechu. Funkcję tę pełnił przez wiele lat.
Elita radomskich rzemieślników, do której bez wątpienia należał Jan Pazdon, angażowała się w życie społeczne miasta. Jej członkowie zakładali i działali w organizacjach dobroczynnych, kulturalnych i sportowych.
W dniu 22 lipca 1907 r. w mieszkaniu fotografa Józefa Grodziskiego odbyło się zebranie założycieli Resursy Rzemieślniczej, na którym dokonano m.in. wyboru do władz nowo powstałej instytucji. Pierwszym Prezesem został Józef Grodziski, a do zarządu jako jego zastępca został wybrany Jan Pardon. Początkowo Resursa liczyła 34 członków i mieściła się w wynajętym lokalu na zapleczu Hotelu Rzymskiego przy ul. Lubelskiej 15, a po przeniesieniu się do domu Czesława Chodnikiewicza przy ul. Górki Lubelskie 15 (obecnie ul. Jana Kilińskiego) – 8 września 1907 r. rozpoczęli swoją działalność statutową. Już w roku następnym rzemieślnicy skupieni w spółce „Dom Rzemiosła” założonej przez Pazdona wykupili nieruchomość i postawili nowy budynek z czerwonej cegły z oficyną i budynkami gospodarczymi. Budynek ten spółka przekazała Resursie na swoją statutową działalność. Otwarcie i poświęcenie tego „Domu” nastąpiło 8 września 1908 r. W nowo otwartym budynku rzemieślnicy, oprócz statutowej działalności kulturalnej i edukacyjnej, prowadzili również od 1913 r. – Dom Towarowy.
Od 1902 r. Jan Pazdon wspólnie z kolegami wydawał bezpłatny Kalendarz – Informator dla radomskich rzemieślników, który wychodził w rocznym nakładzie około 2 tys. egzemplarzy. W kalendarzu tym prezentowany był m.in. słownik polskich nazw różnych narzędzi rzemieślniczych, który rugował z potocznego języka dotychczasowe ich nazwy pochodzenia głównie niemieckiego. Praca ta została doceniona i Kalendarz doczekał się w 1912 r. podziękowania ze strony Stowarzyszenia Techników Krakowa.
W 1915 r. wraz z rodziną, współpracownikami oraz całym warsztatem rzemieślniczym Jan Pazdon jako jeniec cywilny (ojciec Jana pochodził z okolic Krakowa i był uznawany przez władze carskie za podwładnego austriackiego) został ewakuowany w głąb Rosji, do Symbirska, gdzie pod zmienionym nazwiskiem wyrabiał kuchnie i piekarnie polowe. Zatrudniał przy tym również miejscowych Polaków zesłanych na katorgę przez władze carskie oraz przebywających tam polskich jeńców wojennych. W 1917 r. był jednym z założycieli Domu Polskiego w Symbirsku. Jego cele i zadania propagował w wydawanym przez siebie kalendarzyku kieszonkowym. Po upadku caratu włączył się aktywnie w akcję werbowania polskich żołnierzy i oficerów przebywających w garnizonie symbirskim do organizowanej na terenie Rosji armii polskiej gen. Józefa Dowbór-Muśnickiego.
Pod koniec 1918 r. wrócił do Radomia i dalej prowadził własną firmę oraz udzielał się społecznie. Został ponownie wybrany na stanowisko gospodarza Resursy Rzemieślniczej. W 1919 r. bez powodzenia kandydował do Sejmu RP. W tym samym roku wybrano go na radnego pierwszej kadencji Rady Miejskiej w Radomiu na lata 1919-1923, gdzie m.in. bronił radomskich rzemieślników. Należał do Komisji Rewizyjnej Kasy chorych i działał w Komitecie Obrony Państwa w czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. W 1925 r. Zarząd Resursy Rzemieślniczej powierzył mu zadanie zorganizowania w mieście Kasy Pożyczkowo-Oszczędnościowej Przemysłowców Radomskich. Uroczyste otwarcie kasy miało miejsce 5 lutego 1926 r., a Jan Pazdon został jej pierwszym prezesem.
W latach 1924-1927 brał udział w odbudowie obecnego kościoła pw. Trójcy Przenajświętszej przebudowanego przez zaborców w cerkiew prawosławną, a później na magazyn. Jako skarbnik Komitetu Odbudowy tej siedemnastowiecznej świątyni aktywnie organizował zbiórki społeczne i inne przedsięwzięcia charytatywne w celu wsparcia finansowego remontu kościoła. Po przeprowadzonej renowacji został on otwarty i uroczyście poświęcony w 1927 r.
W 1926 r. Zarząd Resursy Rzemieślniczej powierzył mu likwidację, istniejącego przy Resursie, Domu Towarowego. Po przeprowadzeniu tych czynności dokumenty związane z działalnością Domu złożył w Sądzie Okręgowym w Radomiu. Był jednym z głównych organizatorów Zjazdu Rzemieślników Województwa Kieleckiego, który odbył się 30 września 1928 r. w Radomiu. Od 1934 r. był biegłym przy Sądzie Okręgowym w Radomiu, a od 1936 r. – ławnikiem Powiatowego Sądu Rozjemczego oraz przewodniczącym Komisji Egzaminacyjnej kandydatów na mistrzów i czeladników w zawodzie blacharskim. Dzięki pożyczce z Towarzystwa Kredytowego Miasta Radomia Jan Pazdon w latach 1930-1934 przeprowadził gruntowną przebudowę swoich drewnianych sklepów przy ul. Żeromskiego 17. Wybudował w ich miejsce piętrową murowaną „oficynę z facjatkami”. Na parterze, w części użytkowej, mieściły się trzy sklepy oraz gospodarcze zaplecze, na pierwszym piętrze usytuowano trzypokojowe mieszkanie, a na poddaszu – dwuizbowe lokum. „Dom Handlowy Jan Pazdon w Radomiu” zgodnie z Rejestrem Handlowym z 1928 r. prowadził działalność handlową wyrobami porcelanowymi, blacharskimi i galanteryjnymi. Był też przedstawicielem na województwo kieleckie produktów zakładów „Silesja”.
W czasie II wojny światowej spora część majątku rodziny Pazdonów została rozgrabiona przez Niemców, a on sam był pod stałym nadzorem okupanta. Pomimo tego wspierał działalność Armii Krajowej, oddając do dyspozycji Komendy Radomsko-Kieleckiej Okręgu „Jodła” własny sklep i mieszkanie przy ulicy Żeromskiego 17, gdzie zorganizowana była tzw. skrzynka kontaktowa II Oddziału Okręgu.
Po zakończeniu wojny w ramach tzw. bitwy o handel (1947-1949) władza ludowa zaczęła tworzyć państwowe Powszechne Domy Towarowe. Z tego powodu prywatnych wytwórców i handlarzy obłożono przymusowymi koncesjami i domiarem. Takiej „konkurencji” podobnie jak i wielu innych przedsiębiorców prywatnych w Radomiu i Polsce nie wytrzymał również Jan Pazdon. W dniu 14 grudnia 1948 r., a więc cztery miesiące po śmierci Jana, jego spadkobiercy złożyli do Sądu Okręgowego w Radomiu wniosek o skreślenie firmy z rejestru handlowego, motywując to „małymi obrotami jakie zachodzą w naszej firmie”. W ten sposób po blisko stuletniej działalności przestała istnieć w naszym mieście firma pod nazwą „Dom Handlowy Jan Pazdon”.
Jan Pazdon w 1896 r. poślubił Eugenię Kolasińską. Małżeństwo doczekało się córki Janiny urodzonej w 1900 r., która w styczniu 1921 r. wyszła za mąż za porucznika Wojska Polskiego Karola Jakóbca. Jan wraz z rodziną mieszkał w „domu własnym” przy ul. Lubelskiej 17 (obecnie ul. Stefana Żeromskiego 17), natomiast córce kupił dom przy ul. Trawnej 11 (obecnie ul. Marii Skłodowskiej-Curie), w którym rodzina Jakóbców mieszkała do końca II wojny światowej.
Żegnany przez liczne grono rzemieślników, handlowców, przemysłowców i obywateli miasta Jan Pazdon został pochowany na cmentarzu przy ul. Limanowskiego w kwaterze 16, we wspólnym grobowcu ze spokrewnioną rodziną Jakóbców.
Bibliografia
Źródła archiwalne:
Archiwum Państwowe w Radomiu [dalej: APR], zespół 1: Akta miasta Radomia, seria 6: Dokumentacja techniczna 1932-1938, sygn.: t. 2264: Plan przebudowy istniejących sklepów drewnianych na murowane. Własność Jana Pazdona przy ulicy Żeromskiego Nr 17 w Radomiu, 1934, 1939, s. 12-13.
APR, zespół 98: Akta notariusza radomskiego Szczuki Leona 1876-1885, sygn. 7: [Akta notarialne nr 285-580], 1880, s. 218-221 (akt nr 342).
APR, zespół 1211: Zbiór Michała Tadeusza Osińskiego, sygn. 28: [Materiały dotyczące historii rzemiosła radomskiego], s. 2-3 (tutaj: Życiorys Jana Pazdona urodzonego w 1871 w Radomiu z matki Zuzanny z Łapińskich i Józefa Pazdonów).
APR, zespół 1596: Sąd Okręgowy w Radomiu, seria 4: Wydział Rejestru Handlowego 1919-1994, sygn. 2386: „Jan Pazdon”, handel porcelaną wyr. blachar. i galanterią, Radom, 1919-1948, s. 1, 4.
Notatka rodzinna p. Marka Gorgula wnuka Jana Pazdona z 16 lutego 2026 r w sprawach dotyczących koligacji rodzinnych Pazdonów i Jakóbców. Notatka w formie pisemnej znajduje się w zbiorach autora biogramu.
Opracowania, prasa itp.:
Biuletyn Informacyjny Izby Rzemieślniczej w Kielcach, nr 7-8, czerwiec-lipiec 1936, s. 10.
Luboński K., Cmentarz Radomski, „Gazeta Radomska” 19 (31) października 1891, nr 88, s. 8.
Kupisz D., Piątkowski S., Od Rajców do radnych. Samorząd Radomia na przestrzeni wieków, Radom 2016, s. 79.
Latawiec K., Piątkowski S., Dzieje Radomia, t. II: 1795-1915, Radom 2023, s. 255, 256, 264, 265, 307.
Sekulski J., Encyklopedia Radomia. Nowe wydanie, Radom 2012, s. 76-77 (hasło: Fabryka Wyrobów Metalowych Jana Pazdona), s. 216 (hasło: Jan Pazdon), s. 274 (hasło: Resursa Rzemieślnicza).
Silnicki W., Krótka historja budowy „nowego kościoła” pod wezwaniem „Opieki Najświętszej Marii Panny w Radomiu”, Radom 1910, s. 37.
Szukalski I., Karol Jakóbiec (1893-1947), [w:] Znani i nieznani ziemi radomskiej, t. III, red. Cz. T. Zwolski, Radom 1990, s. 87.
Szukalski I., Jan Pazdon (1871-1948), [w:] Znani i nieznani ziemi radomskiej, t. III, red. Cz. T. Zwolski, Radom 1990, s. 233-236.
Wrona K., Jan Pazdon 1871-1948, [w:] Cmentarz Rzymskokatolicki w Radomiu przy dawnym Trakcie Starokrakowskim obecnie ul. B Limanowskiego, cz. I, Radom 1997, s. 115-116.
Autor: Janusz Wieczorek
