Zdjęcie: GeoCmentarz
Jan Pusztynika
Pola aktywności: Kupiec, działacz społeczny, polityk, wolnomularz
Data urodzenia: 1785
Data śmierci: 1836-06-13
Biografia
Urodził się około 1785 r. w rodzinie kupców greckich prawdopodobnie w miejscowości Moskopole (alb. Voskopojë, na terenie dzisiejszej Albanii), skąd pochodziła jego matka, Julianna z Lasków Pusztynikowa (1762-1832), córka Konstantego i Marii z Drejów. Po zniszczeniu Moskopola w 1788 r. na skutek najazdów albańskich i tureckich oraz spaleniu miasta i wygnaniu jego mieszkańców, elity miejscowych kupców wyemigrowały do miast monarchii habsburskiej. Większość z nich udała się głównie do Wiednia, Budapesztu oraz Siedmiogrodu. Młody Jan, zapewne w wyniku tych wydarzeń, stracił ojca, owdowiała matka zaś wspólnie z zaprzyjaźnioną grecką rodziną Dursów przeniosła się na ziemie polskie: Pusztynikowie do Radomia, a rodzina Dursów do Lwowa. Nie wiadomo, kiedy i w jakich okolicznościach, Jan wraz z matką przybył do Radomia. W niedługim czasie zajął się handlem, głównie towarami zagranicznymi, takimi jak przyprawy korzenne, wino (głównie węgierskie), a także sprowadzanymi spoza kraju tkaninami, stając się wkrótce jednym z bogatszych kupców w mieście.
Zajmował się również sprawami publicznymi. W czasie wojny polski-austriackiej w 1809 r. został powołany na stanowisko burmistrza miasta. W wyniku niefortunnych bitew stoczonych 11 czerwca pod Jedlińskiem i Jankowicami przez gen. Józefa Zajączka ponad 350 polskich żołnierzy trafiło do niewoli austriackiej i skierowanych zostało jako jeńcy do Radomia. Podoficerów i szeregowców skupiono pod strażą na cmentarzu koło klasztoru oo. Bernardynów, oficerom zaś pozwolono znaleźć sobie kwatery w mieście. Pusztynika jako burmistrz zainicjował zbiórkę pieniędzy, żywności i medykamentów na potrzeby wziętych do niewoli żołnierzy. Ponadto osobiście odwiedzał potajemnie kwatery oficerów, wręczając im pieniądze i paczki żywnościowe z prywatnych zasobów. W latach 1815-1816 był radnym i doradcą burmistrza Józefa Królikowskiego. Wspólnie z burmistrzem i innymi radnymi wyszedł z inicjatywą powołania w mieście towarzystwa miłosierdzia, którego celem było wspieranie stałymi wpłatami chorych, starców i kalek. Zebrane pieniądze przekazywano na lekarstwa oraz opłacanie felczerów i lekarzy. W latach 1816-1817 towarzystwo przekazało na ten cel 3 400 zł oraz opiekowało się stale 80 osobami. W 1817 r. towarzystwo zostało oficjalnie przekształcone i zarejestrowane jako Towarzystwo Dobroczynności Województwa Sandomierskiego. Jan Pusztynika wraz z osiemnastoma radomskimi kupcami założył również Zgromadzenie Kupców Miasta Radomia (21 czerwca 1817 r.). Na pierwszym posiedzeniu Zgromadzenia został wybrany Starszym (przewodniczącym) tej organizacji. Funkcję tę, jako kadencyjną, pełnił w latach 1817-1821. Członkowie Zgromadzenia byli katolikami, prowadzili swoje sklepy przeważnie we własnych domach i handlowali wyłącznie towarami zagranicznymi najwyższej jakości. Jedną z pierwszych spraw, którą zajął się w Zgromadzeniu, była walka z nieuczciwymi kupcami, którzy ukrywali wartość posiadanego majątku i nie rejestrowali wszystkich operacji finansowych. Apelował również do kupców, by dotychczasowe ustne umowy między rodzicami i opiekunami przyjmowanych do terminu uczniów zawierali w formie pisemnej, a nie, jak dotąd bywało, ustnej, co nierzadko wywoływało konflikty. Sam dawał pozytywny przykład traktowania uczniów. W 1817 r. oświadczył kolegom ze Zgromadzenia, że ze względu na ubóstwo matki jego ucznia Ludwika Listopada „przyzwoitą odzież i żywność onemuż udzielić zapewnił” i zaproponował zwolnienie go z wszelkich opłat na rzecz Zgromadzenia.
Jan Pusztynika był również, podobnie jak inny radomski kupiec Piotr Kociubski, członkiem radomskiej loży masońskiej „Jutrzenka Wschodząca na Wschodzie Radomia”. Loża liczyła około 120 czynnych członków. Według spisu z 1819 r. Pusztynika posiadał stopień wtajemniczenia kawalera szkockiego i pełnił godność pierwszego zastępcy, dozorcy opiekując się czeladnikami, czyli kolumną północną Loży. Ponieważ stowarzyszenie masonów było tajne, nie mogło ono mieć prawnie swojej siedziby. Za taką jednak służył budynek – wzniesiony w 1816 r. według projektu Jakuba Kubickiego przy dawnym trakcie warszawskim (obecnie ul. J. Malczewskiego 7) – który formalnie został przypisany na własność Janowi Pusztynikowi. Ten stan rzeczy trwał do 1821 r., tj. do oficjalnej daty likwidacji Loży. Fakt ten świadczył o wysokiej pozycji Pusztynika w hierarchii Loży i zaufaniu, jakim cieszył się wśród jej członków.
Spełniając wymóg cenzusu majątkowego określonego dla kupców w Konstytucji Królestwa Polskiego z 27 listopada 1815 r. (wymóg ten wynosił 10 tys. złotych zapasu towaru) Jan Pusztynika został wybrany na gminnym zgromadzeniu do Sejmu jako deputowany. Mandat ten pełnił przez trzy kolejne sześcioletnie kadencje. Jako reprezentant Radomia i województwa sandomierskiego był wybierany w latach 1820, 1825 i 1830. Sprawował go również 20 stycznia 1831 r. podczas tzw. sejmu powstańczego, na którym car Mikołaj I został pozbawiony polskiego tronu, a Polacy ogłosili, że są krajem niepodległym.
Pusztynika był człowiekiem zamożnym. Posiadał kamienicę piętrową przy dzisiejszej ul. Rwańskiej 1/Rynek 16 (dawny nr policyjny 12), którą zakupił w 1817 r. od handlarza win Jana Albańskiego, którą później znacznie rozbudował. Był również właścicielem gruntów przy ul. Nowy Świat (obecnie ul. Limanowskiego) oraz części zlokalizowanego w pobliżu folwarku „Niwka”. Dzierżył również grunty oraz dom z placem na terenie przyłączonym do miasta wsi Dzieżków w 1824 r. Wartość ogólna nieruchomości, nie licząc majątku ruchomego oraz towaru, którym handlował, wynosiła 59 629 tys. zł polskich.
Ożeniony był z Anną Duczyńską (1790-1836), która zmarła 13 kwietnia 1836 r.
Zmarł w Puławach w drodze powrotnej z Lublina do Radomia dwa miesiące później po swojej żonie.
W wyniku notarialnego podziału majątku – dokonanego na podstawie własnoręcznie spisanego cztery dni przed śmiercią testamentu oraz wobec braku potomstwa – sklep przejął Konstanty Dursa, a pozostałą część majątku rozdzielono pomiędzy rodzinę żony.
Jan Pusztynika został pochowany wraz z małżonką i matką na starym cmentarzu Radomia przy obecnej ul. Limanowskiego we wspólnym grobowcu z rodziną Dursów (kwatera 10A/6/9 nr grobu 15149).
Bibliografia
Źródła archiwalne:
Archiwum Państwowe w Radomiu [dalej: APR], zespół 79: Akta notariusza radomskiego Hassmana Tomasza, sygn. 7: Akta notariusza Tomasza Hassmana z roku 1836, s. 315 (nr aktu 51).
APR, zespół 1325: Zgromadzenie kupców w Radomiu, sygn. 1: Xięga Zgromadzenia Kupieckiego w Mieście Wojewódzkim Radomiu Uczniów przy Handlach w tymże Mieście u Kupców zostających w Miesiącu Lipcu 1817 Roku zaprowadzona, s. 1-60.
Opracowania, prasa itp.
Białkowski A., Pamiętniki starego żołnierza (1806-1814), wyd. W. Tokarz, Warszawa 1903, s. 147, 149.
Cmentarz rzymskokatolicki w Radomiu przy ul. B. Limanowskiego, Kwatera 10 A, Grób rodziny Dursów i Pusztyników, inskrypcja na steli nagrobnej.
Karpińska M., „Podług miary krawca?” – próba portretu zbiorowego członków sejmu rewolucyjnego 1830-1831, „Przegląd Historyczny” 2003, T. XCIV, z. 3, s. 289.
Kutyła E., Spacerkiem po Radomiu. Informator turystyczny, Radom 2012, s. 26.
Latawiec K., Piątkowski S., Dzieje Radomia, t. II: 1795-1915, Radom 2023, s. 35-36, 58, 91, 94, 118, 142, 169.
Luboński J., Monografja historyczna miasta Radomia, Radom 1907, s. 328-330.
Luboński K., Cmentarz Radomski, „Gazeta Radomska” 31 października 1891, nr 88, s. 5, 8.
Piątkowski S., Zgromadzenie Kupców Miasta Radomia w latach 1817-1851, „Studia Ekonomiczno-Społeczne”, 2023, T. 3-4, s. 139-153.
Sekulski J., Encyklopedia Radomia. Nowe wydanie, Radom 2012, s. 166.
Ziółek S., Sejm Królestwa Polskiego w okresie powstania listopadowego 1830-1831, Wydanie Sejmowe, Warszawa 2007, s. 15, 330.
Autor: Janusz Wieczorek
