Teodor Karsch
Pola aktywności: przemysłowiec, działacz społeczny
Data urodzenia: 1843-09-30
Data śmierci: 1903-01-10
Biografia
Teodor Karsch urodził się i wychował w wielodzietnej rodzinie polsko-niemieckiej zróżnicowanej nie tylko pod względem narodowościowym, ale i religijnym. Matka Teodora, Józefina Nowakowska, była katoliczką, córką Marianny z domu Jallard herbu Ślepowron i Józefa - radomskiego notabla, właściciela posesji na Starym Mieście w Radomiu. Ojcem był zaś Ludwik Karsch, ewangelik, z zawodu garbarz, który w 1831 r. przybył do Radomia z Monzingen w Nadrenii. Pradziad Teodora, Georg Wilhelm Karsch, według rodzinnej tradycji był obywatelem ziemskim zajmującym się wyrobem wina. Dzięki zawartemu w 1837 r. małżeństwu ojciec Teodora stał się współwłaścicielem, a po śmierci żony w 1844 r. właścicielem posesji, na której prowadził warsztat garbarski. Bratem matki Teodora był Jan Nepomucen Nowakowski, który za udział w spisku ks. Ściegiennego został na 10 lat zesłany przez Rosjan na Syberię (po powrocie do kraju zamieszkał w dworku w Iłży). Młody Teodor był zapewne zafascynowany postacią wuja, skoro w 1874 r. brał udział w zjeździe absolwentów radomskiego męskiego gimnazjum, którego Jan Nepomucen był absolwentem. Na zjeździe tym postać Jana Nepomucena Nowakowskiego była w sposób szczególny eksponowana.
Już w 1868 r. Teodor w wieku 25 lat wspólnie ze swoim szwagrem Franciszkiem Wickenhagenem uruchomił po sąsiedzku z firmą ojca (przy obecnej ul. Stare Miasto 4/5, naprzeciwko nieczynnego wówczas kościoła św. Wacława) własną garbarnię. Dzięki zastosowaniu nowoczesnych technologii, takich jak maszyna parowa do mielenia kory dębowej, jego zakład stał się największą garbarnią w Radomiu, zatrudniającą w 1882 r. 73 pracowników. Zakład specjalizował się w produkcji skór juchtowych i podeszwowych, garbując rocznie około 6.250 sztuk skór a jego roczny obrót wynosił około 46 500 rubli. Dla wykwalikowanej kadry Karsch wybudował mieszkania w pobliżu garbarni. W 1884 r. w wyniku podziału rodzinnego majątku właścicielem garbarni został Franciszek Wickenhagen. Nowy właściciel przyjął nazwę garbarni „Zakłady Garbarskie i Fabryka Pasów Franciszka Wickenhagena”. Teodor Karsch przeniósł się na Nowy Świat 12 (obecnie Limanowskiego 48), gdzie w 1889 r. wybudował rodzinny pałacyk w stylu neoklasycystycznym z 15 pomieszczeniami użytkowymi o secesyjnym wystroju, z ogrodem, alejkami i fontanną. Dwa lata później (w 1891 r.) tuż obok swojej rezydencji uruchomił nową garbarnię (obecnie Dębowa 4), której produkcję eksportował głównie na rynki wschodnie. Prawie 80% swoich wyrobów lokował w składach w Moskwie, Kijowie i Charkowie. Wyroby jego zakładu odznaczone zostały w 1893 r. brązowym medalem na wystawie skór zorganizowanej przez Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie oraz wielkim złotym medalem w 1899 r. na wystawie przemysłowo-rolniczej w Radomiu.
Korzystając z dobrej koniunktury gospodarczej drugiej połowy XIX wieku oraz budowy linii kolejowej w Radomiu, a co za tym idzie boomu budowlanego (tylko w latach 1885-1890 powstało w Radomiu 100 nowych kamienic i domów), Teodor Karsch zaczął inwestować w nieruchomości zlokalizowane głównie wzdłuż ważnych traktów i ulic miasta położonych w ciągu dróg wylotowych, co dawało gwarancję ułatwionej ekspedycji produktów przemysłowych wyrabianych w zakładach tam zlokalizowanych. Na jednej z nich, tj. przy ówczesnej ul. Nowy Świat 9 (obecnie Limanowskiego33), wybudował w 1896 r. nowoczesną hutę szkła, która produkowała szkło okienne i butelki oraz, jako pierwsza w Królestwie i cesarstwie, szkło lustrzane. W 1898 r. sprzedał ją belgijskiej spółce akcyjnej. Długoletnim dyrektorem huty był zięć Teodora Karscha, Albert Rajnsztajn, mąż Stefani Karsch. Na innej z kolei, leżącej w rejonie obecnej ul. Marywilskiej, w 1894 r. wybudował cegielnię z bardzo nowoczesnym, jak na owe czasy, piecem systemu Hofmana, która wyrabiała kilka tysięcy cegieł dziennie (tylko w 1894 r. cegielnia wyprodukowała 2 miliony cegieł). W dniu 13 kwietnia 1896 r. za 4 tyś. rubli sprzedał ją Spółce Udziałowej pod nazwą Radomska Fabryka Wyrobów Ceramicznych i Cementowych - Marywil. We wrześniu 1896 r. na gruntach Teodora Karscha z jego inicjatywy i przy jego udziale finansowym uruchomiona została bocznica fabryczna łącząca wybudowane przez niego zakłady przemysłowe z Iwanogrodzko-Dąbrowską linią kolejową. Podróż bocznicą, o czym przekonali się zaproszeni liczni oficjele reprezentujący władze gubernialne, miejskie i kolejowe, ze stacji w Radomiu do huty szkła Lustrzanka trwała 7 minut i zakończyła się przywitaniem gości przez Teodora Karscha w jego pałacyku na Nowym Świecie oraz drobnym poczęstunkiem. Nic więc dziwnego, że mieszkańcy miasta i dziennikarze tereny dzielnicy Nowy Świat wkrótce zaczęli nazywać „Karszówką”.
W latach 1881–1882, wspólnie z Franciszkiem Wickenhagenem, Teodor Karsch wzniósł monumentalny pałac przy placu Soborowym (obecnie Konstytucji 3 Maja) 5 w Radomiu, wzorowany na pałacu Kronenberga w Warszawie. Budynek ten pełnił i pełni nadal funkcje mieszkalne i usługowe. Pod koniec XIX wieku mieściły się tu m.in. apteka Feliksa Łagodzińskiego (zięcia Teodora Karscha), cukiernia Bolesława Przybytniewskiego oraz biura Sądu Okręgowego. W 1898 r. obok tzw. „pałacu Karschów" Teodor Karsch wraz ze swoim zięciem Feliksem Łagodzińskim wybudował trzypiętrową kamienicę, w której zlokalizowany został Hotel Europejski z pięćdziesięcioma pokojami, salą balową, restauracją, zakładem kąpielowym i ogrodem. Hotel dysponował własnym transportem konnym (tzw. omnibus hotelowy), który przywoził gości ze stacji kolejowej a dla wygody tych, którzy przyjeżdżali własnymi końmi, dysponował stajniami i wozownią.
Teodor Karsch brał żywy udział w życiu publicznym miasta oraz jego instytucjach społecznych, religijnych i gospodarczych. Od 1881 r. aż do śmierci był wybierany do składu Kolegium Kościelnego zarządzającego parafią ewangelicką w Radomiu. Jako członek wspólnoty aktywnie uczestniczył w jej życiu i hojnie wspierał ją materialnie przekazując znaczne kwoty na remont kościoła i budynku parafialnego czy też cmentarza. W 1897 r. z okazji ślubu swojej córki Janiny z Feliksem Łagodzińskim ofiarował drogie przedmioty liturgiczne oraz znaczną sumę pieniędzy. Dzięki tym darom w 1907 r., już po śmierci darczyńcy, sfinansowana została instalacja elektryczna świątyni. Mimo ewangelickiego wyznania, wspierał budowę Kościoła Mariackiego w Radomiu. Na ten cel ofiarował 100 tysięcy cegieł z własnej cegielni. Wspierał również budowę siedziby Towarzystwa Dobroczynności przy dzisiejszej ul. Kelles-Krauza 19, na którą wyasygnował 10 tysięcy cegieł, oraz przytułek dla starców i kalek, ofiarując mu znaczne ilości obuwia. W 1878 r. wspólnie z Prezydentem Miasta Radomia Feliksem Maciejewskim założył jedenastą z kolei w Królestwie Polskim Straż Ogniową, której został pierwszym naczelnikiem. Od 1898 r. do końca życia pełnił funkcję starszego Zgromadzenia Kupców w Radomiu oraz członka Komitetu Nadzorczego Towarzystwa Kredytowego Miejskiego w Radomiu. W 1893 r. w wyniku nieszczęśliwego wypadku w młockarni stracił dłoń i dolną część przedramienia.
Teodor Karsch miał sześcioro rodzeństwa z drugiego i trzeciego małżeństwa ojca. Ożenił się 10 lipca 1866 r. z Wilhelminą Krauze, siostrą przemysłowców z Lublina Edwarda i Henryka Krauze, właścicieli firmy „Młyny wodno-parowe H. i E. Krauzowie”. Małżeństwo Wilhelminy i Teodora Karschów doczekało się ośmiorga dzieci. Oprócz wspomnianych już Stefani Rejnsztajn i Janiny Łagodzińskiej, miał jeszcze córkę Zofię Schloesser, żonę Karola, właściciela wielkich zakładów włókienniczych w Ozorkowie pod Łodzią oraz majątku ziemskiego Opatówek (dawne dobra generała Zajączka) i Helenę Domaszowską, która wyszła za mąż za Stanisława, właściciela majątku Dębnowola na Lubelszczyźnie (matka Heleny Abakanowicz). Miał również czterech synów: Edwarda Adama, właściciela Browaru Parowego, Fabryki Słodu oraz Fabryki Wódek w Kielcach, Teodora, który wyjechał z Radomia i założył własną garbarnię w Radogoszczy pod Łodzią, oraz Stanisława i Józefa, którzy po śmierci ojca przejęli rodzinne interesy w Radomiu pod firmą „Teodor Karsch”, co wspólnie ogłosili publicznie w tzw. cyrkularzu handlowym już 14 stycznia 1903 r.
W dniu 10 sierpnia 2024 r. przy ul. Dębowej 4 (dawny Nowy Świat 12), odsłonięta została ufundowana przez firmę AMGS Group tablica poświęcona Teodorowi Karschowi upamiętniająca jego wkład w rozwój radomskiego przemysłu. W trakcie prac rewitalizacyjnych firma ta w sposób szczególny zadbała o zachowanie pierwotnych elementów budynku. W odrestaurowanym historycznym obiekcie fabrycznym dawnej garbarni mieści się teraz nowoczesny zakład produkujący materiały tekstylne.
Bibliografia
Archiwum parafii ewangelicko-augsburskiej w Radomiu, Akta urodzenia: 1843 nr 42, 1869 nr 75, 1870 nr 247, 1871 nr 295, 1873 nr 170, 1874 nr 268, 1876 nr 48, 1881 nr 87.
Archiwum parafii ewangelicko-augsburskiej w Radomiu, Akta ślubu: 1866 nr 33.
Archiwum Państwowe w Radomiu, Brejtkop K., Analiza przydatności b. pałacu Karscha w Radomiu przy ul. Dzierżyńskiego 48, na cele muzealne, 1980.
Gawlik M., Początki przemysłu garbarskiego w Radomiu, [w:] Radom. Szkice z dziejów miasta, red. J. Jędrzejewski, Radom 1961, s. 128-136.
"Gazeta Radomska", nr 12 z 24 marca 1894 r.
"Gazeta Radomska", nr 72 z 9 września 1896 r.
"Gazeta Radomska", nr 64 z 11 sierpnia 1900 r.
"Gazeta Radomska", nr 3 i 4 z 10 i 14 stycznia 1903 r.
Kolekcja rodziny Pinno: dar prof. Andrzeja Pinno dla Muzeum im. Malczewskiego w Radomiu, Radom 2021, s. 29, 30, 42-43, 89, 100.
Kronika parafii ewangelicko-augsburskiej w Radomiu, [w:] Ewangelicy w Radomiu i regionie w XVI i XX w. Studia i materiały, red. J. Kłaczkow, Radom 2006, s. 124.
Latawiec K., Piątkowski S. Dzieje Radomia, t. II, Radom 2023, s. 109, 224, 228 i inne.
Luboński J., Monografia historyczna miasta Radomia, Radom 1906, s. 318-319.
Matejko J., Karsch Teodor (1843-1903), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XII, Kraków 1966-1967, s. 125-126.
Szczurek P., Zespół Garbarni Karschów i Wickenhagena ul. Św. Wacława 2/6 Pl. Stare Miasto 12, Radom, Załącznik do karty Ewidencyjnej, Radom XI 2021 r.
Sekulski J., Encyklopedia Radomia, Radom 2012, s. 104, 119, 360.
Trojanowska M. W., Staniszewski T., „ Marywil”- ogień i czas. Dziedzictwo ceramiczne Radomia, Radom 2025, s. 30-39.
Zwolski Cz., Znani i nieznani ziemi radomskiej, t. II, Radom 1988, s. 102-103.
Autor: Janusz Wieczorek
