Teofil Aleksander Rewoliński
Pola aktywności: Lekarz, działacz kulturalny i społeczny, numizmatyk
Data urodzenia: 1821-03-14
Data śmierci: 1899-05-19
Biografia
Urodził się w zubożałej rodzinie szlacheckiej jako syn Wojciecha, wachmistrza żandarmerii wojskowej, i Magdaleny z Kotlińskich. Z powodu trudnych warunków materialnych po ukończeniu szkoły elementarnej przez trzy lata podejmował się różnych prac zarobkowych, by kontynuować naukę. Wykształcenie średnie i egzamin dojrzałości uzyskał po ukończeniu z wyróżnieniem Męskiego Gimnazjum Rządowego w Radomiu w 1841 r. Chcąc się kształcić dalej, udał się do Warszawy. Przez prawie rok udzielał korepetycji dzieciom warszawskiego lekarza. W 1842 r. uzyskał stypendium rządowe, dzięki któremu w latach 1842-1847 studiował w Cesarskiej Akademii Medyko-Chirurgicznej w Petersburgu, a po jej ukończeniu, wypełniając warunki stypendialne, na okres 12 lat został skierowany do armii carskiej.
Początkowo pracował jako ordynator Szpitala Ujazdowskiego w Warszawie, później objął podobne stanowisko w Łowiczu, a następnie został skierowany do sztabu głównego wojsk rosyjskich w kampanii węgierskiej (1849). W 1852 r. Rada Lekarska Królestwa Polskiego po zdanym egzaminie przyznała mu stopień doktora medycyny. Niedługo potem ponownie został wysłany na front. tym razem na wojnę rosyjsko-turecką (1853-1856). W trakcie służby wojskowej pełnił stanowisko lekarza sztabu głównego. Przebywał w Kiszyniowie, następnie w Księstwach Naddunajskich. W 1854 r. został lekarzem naczelnym szpitali wojennych w Krajowej, Bukareszcie i Bałcie. Po zwolnieniu z wojska przyjął stanowisko lekarza powiatowego w Siedlcach. W 1862 r. złożył przed Radą Lekarską egzamin służbowy, przedstawiając rozprawy pt. „Topograficzno-lekarski opis Wołoszczyzny” oraz „O epidemii szkorbutu grasującej nad Dunajem w wojskach cesarsko-rosyjskich podczas kampanii r. 1855” i uzyskał kwalifikacje niezbędne do objęcia funkcji inspektora lekarskiego guberni augustowskiej w Suwałkach. Tam wystąpił z koncepcją tworzenia komitetów sanitarnych we wszystkich miastach Królestwa Polskiego. Gdy zawakowała posada inspektora lekarskiego w Radomiu, na własne żądanie został tam przeniesiony. Do Radomia przybył 1 lipca 1865 r. i zamieszkał na stałe w nabytym na własność domu przy ul. Lubelskiej 137 (obecnie Żeromskiego). Funkcję inspektora medycznego guberni radomskiej pełnił w latach 1867-1888.
W życie miasta, z którym wiązały go wspomnienia młodości, włączył się – jak sam wspominał – całym sercem. W trakcie swojej pracy zawodowej zaangażował się w działalność mającą na celu poprawę stanu sanitarnego miasta i guberni. Dzięki jego osobistej aktywności zreformowano prawodawstwo lokalne dotyczące felczerów. Występował również przeciwko działalności znachorów i niewykwalifikowanych „babek”-położnych. W tym celu korzystał często z uprawnień inspektora sanitarnego i innych przepisów (także sankcji karnych), co spowodowało przesiedlenie się wielu znachorów z guberni radomskiej. Z jego inicjatywy rozpoczęto szkolenie akuszerek i organizację izb położnych w miastach guberni. W 1871 r. założył w Radomiu Koło Pracy Naukowej Lekarzy i został jego pierwszym prezesem. Dziełem Koła był projekt poprawy warunków higienicznych i założenia kanalizacji w Radomiu.
Był płodnym publicystą z zakresu higieny publicznej, opublikował m.in. artykuły pt. „Kwestia felczerska. Uporządkowanie praktyki felczerskiej w guberni radomskiej” („Klinika”, 1868) oraz „Kwestia higieny publicznej w guberni radomskiej” („Gazeta Lekarska”, 1871). Opracował też „Krótki rys topograficzny i statystyczno-lekarski po guberni radomskiej”. W jego obfitej twórczości pisarskiej przeważały artykuły prasowe i popularnonaukowe dotyczące organizacji służby zdrowia i inspekcji sanitarnej. Pisał również artykuły z zakresu wenerologii, położnictwa, chorób zakaźnych i epidemiologii. Należał do wybitnych urzędników służby zdrowia w Królestwie Polskim, co potwierdza jego praca nad rewizją prawodawstwa sanitarnego. Często wypowiadał się o potrzebie realizacji nowoczesnych koncepcji organizacji służby zdrowia w Królestwie, za co w 1863 r. uzyskał nagrodę „Tygodnika Lekarskiego”. W uznaniu prac ogłoszonych drukiem z zakresu medycyny sądowej i policji lekarskiej 5 stycznia 1869 r. został wybrany na członka korespondenta Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego. Jako członek Kasy Wsparcia Podupadłych Lekarzy zaangażował się również w działalność charytatywną i społeczną. Zbierał środki dla jej podopiecznych w guberniach augustowskiej i radomskiej. W latach 1863-1886 brał czynny udział w zjazdach i sympozjach lekarzy oraz przyrodników polskich w Poznaniu, Krakowie i we Lwowie.
Po przejściu na emeryturę poświęcił się pracy dziennikarskiej i społecznej. Pisywał regularnie do „Kłosów”, „Tygodnika Illustrowanego” i „Wędrowca”. W październiku 1884 r. założył, a następnie wydawał oraz redagował z własnych środków „Gazetę Radomską” (działającą do końca 1888 r.). Gazeta była drukowana dwa razy tygodniu w Radomiu, w zakładzie poligraficznym Jana Kantego Trzebińskiego. Pismo przez długie lata należało do najważniejszych w regionie radomskim. Zamieszczano w nim zróżnicowaną publicystykę, korespondencje nadsyłane z różnych miast całej guberni czy też kronikę wydarzeń. Na łamach „Gazety Radomskiej” toczono polemiki dotyczące życia gospodarczego i społecznego regionu. Gazeta popierała różne inicjatywy społeczne, drukowała powieści w odcinkach i zachęcała czytelników do udziału w życiu kulturalnym miasta oraz wspierania działalności charytatywnej na rzecz ubogich.
W „Gazecie Radomskiej” T. Rewoliński publikował również artykuły z zakresu medycyny społecznej, historii, archeologii i numizmatyki, która była jego życiową pasją, i której poświęcał zarówno czas, jak i bardzo poważne środki finansowe. W 1868 r. nabył mały zbiór monet i medali po zmarłym lekarzu Janie Freyerze, z którego uczynił wkrótce jedną z największych na ziemiach polskich kolekcji medali związanych z historią Polski oraz medalików religijnych i znaków pieniężnych. Był jednym z pierwszych polskich badaczy XIX stulecia, który zainteresował się polskimi medalikami religijnymi i patriotyczno-religijnymi. Dzięki szerokim kontaktom wśród kolekcjonerów w kraju (korespondował m.in. z Janem Matejką) i za granicą (m.in. w Pradze i w Rzymie) jego kolekcja w 1877 r. liczyła już 1324 medali o tematyce historycznej (w tym 135 dotychczas nieopisanych), 117 medalionów portretowych królów polskich i znakomitych Polaków (poczynając od króla Zygmunta I Starego), 324 żetonów, marek, liczmanów i znaków pieniężnych oraz 1200 medalików religijnych. Rewoliński wyspecjalizował się w zbieraniu medali pamiątkowych wybijanych w całej Europie z okazji koronacji królewskich, zwycięstw militarnych i innych ważnych wydarzeń. Zbiór Rewolińskiego uznawany był za jeden z najciekawszych w kraju, znajdowało się w nim bowiem wiele eksponatów nieznanych innym kolekcjonerom i numizmatykom. Efektem jego studiów nad zgromadzonym materiałem kolekcjonerskim były publikacje w „Przeglądzie Biblijograficzno-Archeologicznym”, „Tygodniku Illustrowanym” czy też „Gazecie Radomskiej” oraz w kilku obszernych katalogach swoich zbiorów wydanych w Krakowie (1885, 1887) oraz w Radomiu (1877, 1879).
Rozumiejąc potrzebę przypominania społeczeństwu żyjącemu w warunkach niewoli jego własnej historii dr Rewoliński popularyzował wiedzę o wybitnych Polakach i ważnych wydarzeniach z dziejów narodu. Wzorując się na popularnych w połowie XIX w. wystawach, takich jak „Wystawa Starożytności i Przedmiotów Sztuki” zorganizowanej w Warszawie (1856) oraz „Wystawie Starożytności i Zabytków Sztuki” w Krakowie (1858) sam podjął się trudu zorganizowania w Radomiu wystawy „starożytności”. W 1873 r. po raz pierwszy wystąpił z oryginalnym pomysłem wystawy swoich zbiorów łącząc ją z ekspozycją dzieł wybitnych polskich artystów-malarzy. Do udziału w tym przedsięwzięciu zaprosił również mieszkańców Radomia i okolicznych miejscowości, którzy również mogli zaprezentować wartościowe pod względem historycznym przedmioty znajdujące się w ich posiadaniu. Wystawa odbyła się w Kamienicy Deskurów w Rynku, a kolejne organizowane były w latach 1874, 1883, 1892 i 1893. Miejsca ekspozycji, oprócz wspomnianej kamienicy, były różne. Organizowano je w budynku gimnazjum i w Pałacu Hemplów (dawna ul. Lubelska 46) oraz w bezpłatnie udostępnianych prywatnych kamienicach należących do obywateli miasta. Nad doborem eksponatów czuwał specjalnie powołany komitet na czele ze znanym radomskim działaczem społecznym, sędzią pokoju Konstantym Lubońskim. Zysk z biletów przeznaczano na cele charytatywne, głównie na miejski szpital i ochronkę dla ubogich. Na organizowanych wystawach zaprezentowanych zostało około 250 obrazów autorstwa m.in. Józefa Brandta, Jacka Malczewskiego i Apolinarego Kędzierskiego. Niestety kolekcja stworzona przez T. Rewolińskiego po jego śmierci uległa rozproszeniu. Jej część znajduje się w Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego w Krakowie, niewielkie jej części w Domu Jana Matejki (dary Rewolińskiego dla malarza) oraz w Muzeum Sztuki Medalierskiej we Wrocławiu.
Dr Rewoliński był członkiem zwyczajnym Towarzystwa Numizmatycznego w Krakowie. W realizacji swojej kolekcjonerskiej pasji otrzymał również wsparcie ze strony swojej najbliższej rodziny: córka Julia prowadziła założony przez niego 1885 r. pierwszy w Radomiu antykwariat przy ulicy Rwańskiej oraz wykonywała ilustracje do niektórych katalogów ojca. Syn Bronisław, mimo młodego wieku (zmarł na tyfus w 1890 r. w wieku zaledwie 25 lat) był zapalonym numizmatykiem. Żona Adela (z domu Waryńska) jeszcze w 1879 r. figurowała w imiennym spisie członków Krakowskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych.
Teofil Rewoliński zmarł w Radomiu i został pochowany, wraz z synem Bronisławem, na starym cmentarzu rzymskokatolickim w Radomiu przy obecnej ul. Bolesława Limanowskiego (kw. 10B).
Od roku 1969 Rewoliński jest patronem radomskich numizmatyków, którzy w 1974 r. wydali medal z jego podobizną. Jego imię nosi również jedna z ulic Radomia.
Bibliografia
Źródła archiwalne:
APR, Akta miasta Radomia, nr zespołu 10, sygnatura 449: Notatki z życia na pamiątkę dzieciom moim spisane (rękopis), Radom 1882.
Opracowania, prasa itp.:
Chojna J. W., Rewoliński Teofil, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 31, s. 177.
Kosiński N., Teofil Rewoliński – doktor medycyny, „Tygodnik Radomski” 8 marca 1989, nr 10, s. 8-9,
Kosiński N., Dr Rewoliński – homo creator, „Tygodnik Radomski” 15 marca 1989, nr 11, s. 8-9
Kosiński N., Dr numizmatyk, „Tygodnik Radomski” 22 marca 1989, nr 12, s. 8-9.
Kosiński N., Teofil Rewoliński (1821-1899) [w:] Znani i nieznani ziemi radomskiej, red. Cz. T. Zwolski, t. 1, Radom 1980, s. 157-159.
"Kurier Warszawski", 1891, nr 263, s. 2.
Latawiec K., Piątkowski S., Dzieje Radomia, t. II: 1795-1915, Radom 2023, s. 277, 309, 317, 319, 442.
Sekulski J., Encyklopedia Radomia. Nowe wydanie, Radom 2012, s. 274-275 (hasło: Rewoliński Teofil).
Spis Agentów Towarzystwa - Na prowincji, [w:] Sprawozdanie Dyrekcji Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie z czynności w roku 1878/79, Kraków 1879, s. 71.
Stróżewska H., Rewoliński Teofil (1821-1899), [w:] Cmentarz Rzymskokatolicki w Radomiu przy dawnym Trakcie Starokrakowskim, obecnie ul. B Limanowskiego, cz. I, red. R. Brykowski, Radom 1997, s. 120.
Autor: Janusz Wieczorek
